برانگیختنها، یا بر اساس «مهر» و «محبت» است، یا بر پایه  «کین» و «نفرت»؛ یعنی یا باید در دل طرف، شادی، عشق، امید و مهربانی آفرید، تا تحریک به عمل شود، یا باید سردی، افسردگی و ناخوشایندی پدید آورد، تا ترک کند. آنچه در این مسأله بر «خطیب) کمک میکند، عبارتست از:

– عامل درونی شورانگیزی

– روش تدریجی در برانگیختن مخاطب

– موقع شناسی زمانی و مکانی

– نکته سنجی و دقت در ویژگیهای شنوندگان

– تناسب میزان انگیزش با موضوع

– طبیعی بودن شورانگیزی، نه تصنعی

ابعاد فن خطابه در سخنرانی، از آنجا که (مفاهیمی» برای «مردم» در یک جلسه عمومی (بیان» می شود، باید همه  علوم و فنونی که به نحوی قدرت و مهارت سخنران را در این سه زمینه (مفاهیم، مردم، بیان) افزایش میدهد، مورد توجه قرار گیرد. از این رو آشنایی با نکات زیر، لازم است:

۱- روانشناسی آگاهی از روحیات مردم و کششها و گرایشها و زمینه های «اثر پذیری» و شیوه های «اثر گذاری»، از عوامل موفقیت یک خطیب است. روانشناسی آگاهیهای مفیدی در این زمینه می دهد.

۲- معلومات عمومی و اسلامی هر چه دانش عمومی، ذخایر فکری و معلومات سخنران در زمینه های مختلف، بویژه در زمینه  موضوعات مورد خطابه بیشتر باشد، سخنانش از غنا و محتوای بیشتری برخوردار خواهد بود و قدرت «جذب مخاطب» بیشتر خواهد شد و هر چه با معارف گسترده  دین آشناتر باشد، میدان سخن برای او بازتر است. سخنران باید به بهترین وجه، توان بهره گیری از آیات و احادیث را داشته باشد.

۳- ادبیات از آنجا که در سخنرانی، استفاده از کلمه و کلام و جمله بندی لازم است، سخنران هر چه بر ادبیات تسلط بیشتری داشته باشد، سخنان او صحیحتر و استفاده از تعبیرات، بی غلط تر خواهد بود. آگاهی از اشعار، ضرب المثلها، تمثیلات و… نیز در همین مقوله است.

۴- تاریخ چاشنی سخن، حکایات است. سخنران باید هر چه بیشتر از تاریخ (تاریخ اسلام، ایران، جهان، زندگینامه  صحابه  پیامبر و ائمه و علما و دانشمندان و عارفان و مشاهیر جهان و بزرگان علم و صنعت و …) آگاه باشد تا بتواند با استفاده  بجا از آنها، تأثیر سخن خویش را افزون کند.

۵ – معانی و بیان در این علم، فصاحت و بلاغت که عهدهدار شیوه های درستی سخن و رسایی کلام است، مطرح میگردد. آگاهی از علوم بلاغی و شیوه های سخن آرایی و زیباییهای گفتاری، خطابه  سخنران را زیبایی و تأثیر بیشتری میبخشد.

۶ – شناخت زمان نیازهای موجود در هر عصر و شرایطی، نوعی سخن میطلبد. خطیب موفق کسی است که با درک بهتر نیازهای جامعه و مردم، سخنانی مفید و جهت دهنده و مرتبط با زمینه های موجود، ایراد کند و پا به پای زمان حرکت داشته باشد.

۷ – منبع شناسی از مهمترین نیازهای سخنران آن است که با کتب گوناگون در زمینههای مختلف آشنا باشد و بداند برای تهیه  مواد سخنرانی به چه منابعی مراجعه

کند. البته پر مطالعه بودن ناطق، بطور طبیعی او را کتابشناسی بار می آورد، ولی دانستن منابع خاضی هر موضوع، برای ناطق بسیار مهم است.