انواع مشاهده

مشاهده سطحی یا آزاد

در این گونه مشاهدات ممکن است مشاهده گر خود عضوی از گروه مورد مشاهده باشد یا نباشد، اما در هر صورت مشاهدات او سطحی، منظم و فاقد برنامه ریزی قبلی است. این نوع مشاهده را در زندگی عادی تجربه میکنند و کمتر به نحوی دقیق و منظم موضوع یا واقعه ای را مورد یک مشاهده قرار می دهند.

مشاهده دقیق یا منظم

در این نوع مشاهده، مشاهده گر موظف است اصولی پیش ساخته، منظم و مدون را رعایت نماید. او باید به خوبی از موضوع مورد مشاهده آگاهی داشته باشد. در مشاهده منظم آموزشی مشاهده گر یا در واقع کنترل نظارت بر مشاهده او در موضوع اهمیت دارد. در تحقیقات علمی که محقق در جمع آوری اطلاعات از روش مشاهده استفاده می کند از همین نوع مشاهده منظم استفاده می نماید.

معایب روش مشاهده

روش مشاهده معایبی به شرح زیر دارد:

۱- محدودیت کاربرد مشاهده: برای مشاهده حضور مستقیم مشاهده گر الزامی است، اما در بسیاری از موارد چنین امکانی نیست. بنابراین روش مشاهده فقط در مواقع خاصی به کار

۲- محدودیت دامنه مشاهده: مشاهده گر اغلب تنها میتواند در هر لحظه از زمان، تعداد معدودی از وقایع را به دقت مشاهده کند و چه بسا او از گزارش وقایعی بسیار حساسی، ولی خارج از حوزه دید خود غافل بماند. برای رفع این نقص توصیه می شود تعداد مشاهده گران در موقعیت مورد مشاهده زیاد شوند.

۳- مزاحمت وجود مشاهده گر: وجود مشاهده گر در موقعیت مورد مشاهده گاهی سبب میشود که مشاهده شوندگان در آن موقعیت ویژه، رفتار و اعمال طبیعی و عادی نداشته باشند از این امر به نوبه خود روایی یافته ها را کاهش می دهد. برای جلوگیری از وجود چنین مزاحمت هایی در موقعیت مشاهده، توصیه میشود، در صورت امکان از شیشه هایی که دید یک طرفه دارند، استفاده گردد.

۴-܂ پیش داوری های مشاهده گر، تفاوت های فرهنگی بین مشاهده گر و مشاهده شونده: این موضوعات اعتبار کار مشاهده را کاهش می دهد و در نتایج مشاهده اثر کلی دارد.

۵- عدم توانایی مشاهده گر در گزارش نویسی: مشاهده گر علاوه بر تمرین و بازنویسی، باید .معیارها و استانداردهای گزارش نویسی را نیز بداند

محاسن روش مشاهده

مهمترین محاسن روش مشاهده چه آزاد، چه منظم عبارت است از:

۱-بالابودن اعتباراطلاعات زیرا روش مستقیم گرد آوری اطلاعات است وبسیاری براین باورند که بدین وسیله میتوان اطلاعات معتبری کسب نمود. یکی از مهمترین محاسن مشاهده مستقیم، شاید ثبت و ضبط دقیق وقایع در حین وقوع انها باشد.

۲- کثرت اطلاعات در زمان کوتاه، به طوری که حضور مشاهده کننده در موقعیت مورد مطالعه این امکان را فراهم می کند که در زمان کوتاهی اطلاعات وسیعی را کسب کند.

۳- سادگی نظارت و بررسی صحت و سقم اطلاعات

۴- مشاهده در مورد موقعیت های مختلف و متعدد مورد استفاده قرار میگیرد و کاربرد وسیعی دارد.

۵- در زمینه های رفتاری و فعالیت افراد و به خصوص در مورد بی سوادان روش مفیدی محسوب می شود.

۶- از طریق مشاهده می توان داده ها را به طور عمیق بررسی نمود.

۷- مشاهده کننده میتواند علاوه بر استفاده .۳ حواس خود برای مشاهده وقایع از ابزارهای خاصں نیز استفاده کند. استفاده از ابزارهای پیشرفته، پژوهشگر را به مشاهده آنچه که در حالت عادی امکان پذیر نیست، قادر سازد. با استفاده از ضبط صوت و دوربین فیلمبرداری میتوان وقایع را ثبت و بعد به دقت مورد بررسی قرار داد.

محدودیت های روش مشاهده

۱- امکان اشتباه و خطا از طریق حواس بشری ممکن است باعث تحریف مشاهدات شود.

۲- وقت گیر است.

۳- فراهم آوردن وسایل مشاهده (دوربین فیلم برداری، میکروسکوپ، دوربین عکاسی و …) ممکن است مشکل باشد.

۴- ممکن است، تمایلات، سلایق و تعصبات مشاهده کننده بر مشاهده اثر بگذارد.

۵- از آنجا که مشاهده کنند قادر نیست تمامی وقایع موجود را به طور همزمان مشاهده نماید، ممکن است برخی مسایل از دید او پنهان بماند.

۶- ممکن است حضور مشاهده کننده، منجر به تغییر رفتار واقعی مورد مشاهده گردد.

نکاتی که رعایت آنها اعتبار روش مشاهده را بالا میبرد

۱- مشاهده گر باید سعی کند که حقایق و واقعیتها را از نظرات و برداشت های شخصی جدا کند و در گزارش خود نیاورد.

۲- مشاهده گر باید تا آنجا که ممکن است اطلاعات جامع تری از آنچه مورد مشاهده است به دست آورد و اگر ممکن است از وسایل دیگری مانند ضبط صوت عکس و فیلم برای ضبط و ثبت مطالب کمک بگیرد.

۳- مشاهده گر باید بلافاصله بعد از مشاهده به مطالعه مطالب مشاهده شده بپردازد، تا از بروز ابهام و تناقض به خاطر گذشت زمان جلوگیری شود.

۴- مشاهده گر بایستی در طرح تحقیق خود بخشی به نام محدودیت های تحقیق را بیاورد تا روایی یافته هایش برای دیگران مشخص تر شود.