سال انتشار: ۱۳۸۳

محل انتشار: همایش ملی قنات

تعداد صفحات: ۲

نویسنده(ها):

فاطمه غفاری – کارشناس جهاد کشاورزی خراسان

چکیده:

قنات سرمایه عظیم و گرانبهایی است نهفته در دل زمین که طی نسل ها به وجود آمده است در واقع صنعت قنات از دیرینه ترین صنایع و یکی از شاهکارهای مهندسی نیاکان ما به عنوان قدیمی ترین سازه های آبی از مهمترین منابع تامین کننده آب محسوب می شود که تاثیرات فرهنگی و اجتماعی فراوانی در حوزه بهره دهی خود داشته است قنات همان گوهر دیروز و فراموش شده امروز که اولین بار برای استخراج آب توسط معدنچیان حفر گردید کم کم مورد استفاده کشاورزان قرار گرفت و حدود سال ۱۷۸۰ ق . م مقنی های خراسان شروع به احداث قنات نمودند و این فن از ایران به سایر کشورها منتقل شد بنا به گفته ژ.آ.اولیویه (G.A.Olivie) (1807) و دوپره (Dupre) (1809-1807) این کارهای شگفت انگیز بدون هیچ تردیدی زیباترین آثار صناعات شرقی اند و اضافه می کنند در دنیا کشوری که بتواند از لحاظ هنر آبیاری با ایران برابری کند وجود ندارد کمبود آب ساختن کانال های زیرزمینی را به ایرانیان الهام بخشیده است همچنین دو نفر فرانسوی که از سال های (۱۸۴۲-۱۸۴۰) در ایران اقامت داشتند کست (Coste) و فلاندن (Flandin) قنات را پدیده ای در خور تحسین دانسته و عنوان کردند زمین عموما فاقد آب است لازم است هنر به تکمیل طبیعت قد علم کند. همچنین دو نفر انگلیسی پس از صحبت مفصل در مورد ساخت قنات می گویند : فایده و دستاورد محلی یک قنات تازه آنچنان است که روزی که آب به مقصد می رسد از سوی دهقانان جشن گرفته می شود با نواختن الات موسیقی به رقص و پایکوبی و شادی می پردازند و از هر سو فریاد مبارک باشد ! بلند است. در حال حاضر در استان خشک و کم آب خراسان بر اساس آخرین آمارگیری مدیریت آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی در سال ۷۹ حدود ۹۴۱۶ رشته قنات شناسایی که تمام آنها دارای شناسنامه می باشند. در این میان شهرستان بیرجند با ۲۱۹۲ رشته قنات تعداد مالکین ۴۵۰۹۳ نفر مساحت اراضی تحت پوشش ۲۵۴۹۰ هکتار، طول ۱۳۵۱۲۹۰ متر ، عمق ۳۰۳۵۰ متر، طول مظهر تا محل مصرف ۶۵۹۵۰ متر، تعداد میله چاه ها ۵۱۸۶۶ حلقه و آبدهی کل ۲۶۱۴ لیتر در ثانیه دبی متوسط ۶/۱۳ لیتر بر ثانیه دارای بیشترین تعداد رشته قنات شناسایی شده و شهرستان سرخس تنها با ۸ رشته قنات تعداد مالکین ۶ نفر اراضی تحت کشت ۶۰ هکتار عمق مادرچاه ۱۰ متر، طول ۹۴۴۰ متر، طول مظهر تا محل مصرف ۲۵۰۰ متر، تعداد میله چاه ها ۵۰ حلقه، آبدهی کل ۶۶ لیتر، در ثانیه و آبدهی متوسط ۹/۴۳ لیتر در ثانیه دارای کمترین تعداد قنوات شناسایی شده در استان می باشد و در کل بیشترین سهم به قسمت های جنوبی استان تعلق دارد که به همین تناسب بیشترین تعداد مالکین و سطح اراضی زیرکشت در جنوب استان می باشند. طول کل قنوات شناسایی شده در استان معادل ۱۱۰۵۶/۷۲۸ کیلومتر بوده که فقط ۱۶۹۹/۲۷ کیلومتر از قطر کره زمین در استوا کمتر می باشد میزان آب استحصالی کل قنوات استان سالانه معادل ۲ میلیارد متر مکعب و از تعداد ۹۴۱۶ رشته قنات شناسایی شده تعداد مالکین ۳۱۴۲۷۷ نفر، سطح زیرکشت ۲۵۱۴۰۹ متر مکعب عمق مادر چاه ۱۷۶۵۰۴ متر ، طول ۱۱۷۴۳۷۶۸ متر، طول مظهر تا محل مصرف ۳۷۶۱۳۹۶ متر، تعداد میله چاه ۳۴۷۷۹۲ حلقه آبدهی کل ۱۰۳۲۷۸ لیتر در ثانیه و آبدهی متوسط ۱۱/۰۸ لیتر در ثانیه می باشد. اکثر قنوات استان از سفره های زیرسطحی تغذیه می شوند به همین دلیل دبی آنها تابع نزولات جوی می باشد مگر قنات هایی که عمق مادرچاه و حلقه آبگون آنها زیاد بوده و از مخازن بزرگ زیرزمینی تغذیه نمایند علاوه بر عدم نزولات جوی عوامل دیگری از جمله پایین افتادن سطح آب زیرزمینی ، ریزشی بودن بدنه قنوات، گرفتگی یا پر شدن قنات بر اثر سیلاب گرفتگی مجرای قنات در اثر رسوبات مواد محلول در آب، زیان های ناشی از زلزله و غیره در کاهش و بی آب قنوات موثر می باشد این در حالی است که در سال های اخیر به علت خشکسالی های متوالی آب اکثر قنوات کاهش یافته یا بعضا خشکیده اند. در یک مقایسه اجمالی در سطح استان : شهرستان بیرجند با تعداد ۲۱۹۲ رشته قنات تعداد مالکین ۴۵۰۹۳ نفر، عمق مادر چاه ۳۰۳۵۰ متر، تعداد میله چاه ها ۵۱۸۶۶ حلقه چاه و شهرستان تربت حیدریه با سطح زیرکشت ۳۸۹۳۲ هکتار، شهرستان سبزوار با طول ۱۳۶۹۰۸۶ مر، شهرستان نیشابور با طول مظهر تا محل مصرف ۶۷۸۱۰۰ متر ، شهرستان تربت حیدریه با آبدهی کل ۱۳۳۳۵I/S و شهرستان بردسکن با آبدهی موسط ۲۶/۲۸I/S دارای بیشترین تعداد رشته قنات ، تعداد مالکین و … می باشند. لازم به ذکر است که در دهه اول انقلاب بین سال های ۶۷-۱۳۵۷ بنا به گزارش کارنامه دهساله حدود ۲۹۴۰۰۰ متر لایروبی و مرمت قنوات صورت گرفته است و در سال های ۷۶-۱۳۶۸ جمعا ۴۶۷۰۰۰ متر احیا و مرمت و لایروبی انجام که نسبت به ده ساله اول انقلاب رشد ۶۲ درصدی را نشان می دهد در کل در سال های ۵۷ لغایت ۷۸ تعداد ۲۴۵۰ رشته قنات استان به طول ۱۱۵۰ کیلومتر ، عملیات احیا ومرمت و لایروبی آنها به اتمام رسید. در سال ۷۹ تعداد ۳۰۴ رشته قنات به طول ۱۸۴ کیلومتر احیا لایروبی و مرمت گردیده که حدود ۱۸/۴۰۰ میلیون متر مکعب آب جدید استحصال و در سال ۸۰ عملیات اجرایی ۲۰۵۴ پروژه به طول ۷۰۶ کیلومتر انجام و نهایتا در سال ۸۱ عملیات اجرا، مرمت و لایروبی ۸۰۶ کیلومتر قنات تحقق یافت. مجموعا از سال ۵۷ لغایت ۸۱، عملیات احیا ،مرمت و لایروبی ۲۸۴۶ کیلومتر قنات در سطح استان تحقق یافته است.