سال انتشار: ۱۳۸۶

محل انتشار: دومین همایش ملی کشاورزی بوم شناختی ایران

تعداد صفحات: ۱۸

نویسنده(ها):

محمدتقی کاشکی – عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خراسان
محمد خسروشاهی – عضو هیئت علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

چکیده:

بیابانهای واقعی به عنوان یکی از مهم ترین زیستبومهای طبیعی زیست کره، ۷/۵ درصد از سطح خشکیهای کره زمین را اشغال نمودهاند ( UNDP ،۱۹۹۷) شکلگیری تمدن های مختلف بشری در حاشیه مناطق بیابانی، ناپایداری هـایی را بـر ایـن زیستبوم شکننده تحمیل نموده است . فرآیند بیابانی شدن و تشدید شرایط بیابانی در واقع زائیده فعالیـت هـای غیراصـولی و بهرهبرداری غیرمجاز و بی رویه از سرزمینهای مناطق خشک است که در حال حاضـر بـه معظلـی ج هـانی بـدل شـده اسـت . بنابراین رجعت به شرایط باثبات، مستلزم شناخت علل و عوامل پیدایش شرایط بیابانی و تفکیک محدوده بیابانهـای طبیعـی از بیابانهای ساخته دست بشر است . بر این بنیان، تعیین قلمرو بیابانهای واقعی نیازمنـد دسـتیابی بـه اطلاعـاتی از پارامترهـای محیطی است که اثرات متقابل آنها مشترکا ً در پیدایش و شکلگیری محـیط هـای بیابـانی تـأثیر گذارنـد . از ایـن روی طـی بررسی انجام شده در فاصله سالهای ۱۳۷۸-۱۳۸۲ ، آن دسته از علوم زمین را که به طور مـستقیم یـا غیر مـستقیم در پیـدایش شرایط بیابانی سهیم بودهاند، شناسائی و با استناد به معیارهای معرفی شده برای هر محور مطالعاتی، ممیزهای اصلی تفکیـک قلمرو بیابانهای واقعی استان تعیین و نقشه های مربوطه ترسیم گردیدند . مهمتـرین زمینـه هـای اطلاعـاتی مـورد نظـر در ایـن بررسی به ترتیب عبارت بودند از : زمینشناسی، ژئومورفولوژی، اقلیم شناسی، خاک شناسی، پوشـش گیـاهی و هیـدرولوژی آبهای سطحی و زیرزمینی . بررسی انتزاعی عوامل ششگانه ( زمینشناسی، ژئومورفولوژی، اقلیم، خـاک شناسـی، پوشـش گیاهی و هیدرولوژی ) دخیل در ایجاد شرایط بیابانی، بیان گر آن است که بیشترین مساحت مناطق بیابانی استان بـا سـطحی معادل ۲۲۱۰۰۱۱۲ هکتار مربوط به عامل اقلیم است و کمترین آن در مرحله نخست متعلق به عامل هیـدرولوژی ۲۴۰۷۹۵۵) هکتار ) و بعد از آن عامل ژئومورفولوژی ۳۵۵۱۰۵۰) هکتار ) میباشد . مجموع سطوح تحت پوشش عوامل شش گانه اعم از سطوح مشترک و غیرمشترک معادل ۲۴۵۲۰۶۸۷/۵ هکتار است که این مقدار ۸۲/۷۹ درصـ د از مـساحت کـل اسـتان را در برمیگیرد . تلفیق نها یی لایه های بیابانی ( به استثنای لایه هیدرولوژی ) بیانگر آن است که میزان هم پوشانی حاصل از لایهها، عمدتًا متأثر از لایه ژ ئومورفولوژی است و در واقع رخسارههای ژئومورفولوژیکی تعیـین کننـده حـد و مـرز و قلمـرو واقعـی مناطق بیابانی هستند که در محدوده یاد شده منابع زیستی با محدودیت های مختلف محیطی در شـرایط حـاد روبـ هرو بـوده و امکان توسعه فرآیندهای زیستی به شدت محدود می گردد . قلمرو یاد شده همان بیابانهای واقعی یا سخت است که وسـعتی برابر ۱۴۱۸۴۵۰ هکتار ۴/۷۹) درصد ) از مساحت کل استان را در بر می گیرد و سطح آن بر سطح کویرها، دقهـا، بدلنـدها و ماسهزارها منطبق است . اختلاف سطوح مشترک و غیر مشترک با سطح بیابانهای واقعی اسـتان رقمـی معـادل ۲۳۱۰۲۲۳۷/۵
هکتار است که این مقدار ۷۸ درص د از مساحت کل استان را در بر می گیرد و به عنوان منطقه انتقالی ( گذر ) شناخته میشـود که از آن به عنوان منطقه نیمهبیابانی تعبیر میشود .