خوردن ناروای اموال دیگران

این حکم یعنی نهی و جلوگیری از خوردن اموال دیگران، به صورت باطل و ناروا، عمومیت دارد بر هر چیزی که شارع آن را مباح و روا نشمرده است، مّاع از غصب، سرقت، خیانت، عقود فاسده مانند عقود مشتمل به ربا باشد یا مشتمل بر فساد و باطل بودن آنها، و باز هر چیزی که توسّط عقد، باطل نشده باشد، مانند قمار، اجر و مزد زناکار و شرابخوار که داخل در مجموعه باطل می گردد. (حلی، چ۲، بی تا، ص.(۵۱۲

تصرف با تجارت

مباح بودن تصرفات به واسطه تجارت و داد و ستد، به شرطی که طرفین راضی باشند در حین عقد و مجبور به داد و ستد نباشند و این رضایت باید شرعی باشد یعنی رضایت کودک، مجنون، مست، سفیه و مفلس صحیح نیست.

  • مقصود از تجارت در این آیه تملک با عقد میباشد و در بین داد و ستدها تجارت شیوه غالب در راه کسب
  • درآمد میباشد و رسول خدا (صلی االله علیه و آله و سلم) فرمودند: روزی در ده جزء میباشد و نه جزء آن در تجارت است. (حلی، ج۲، ص.(۵۱۲

صاحب تفسیر هدایت در تفسیر آیه ۲۹ سوره نسا میفرماید: انسان محترم است و هر چه به نحوی وابسته به او باشد نیز محترم است، مال حاصل کوشش انسان است و در نتیجه جزئی از انسان است. تجاوز به مال دیگری حرام است زیرا تجاوز به کرامت انسانی اوست و هر که به کرامت مردم تجاوز کند باید آماده باشد که دیگران نیز به او تجاوز ورزند. از این جهت است که در تعبیر قرآنی خطاب متوجه همگان است و خداوند همگان را به احترام حقوق یکدیگر فرمان میدهد تا حرمت اموال و سرمایه های مردم حفظ شود. زیرا اگر افراد اجتماع حرمت مال و ارزش آن را در نیابند بسا که هر روز یکی مورد تجاوز و تطاول دیگری قرار گیرد و در نتیجه اموال مردم به باطل تلف شود.

طرق باطل همان طرقی است که دین آنها را مردود شمرده و بر طبق تجارت یا معاملات مرضی الطرفین نباشدمثلاً خوردن مال به قمار، یا خرید مشروبات الکلی یا مواد مخدر یا به حیلهگری و سرقت و تجارت باطل وحرام است. تنها یک استثنا است و آن هم تجارت یا معاملات مرضی الطرفین است . (مترجمان، ۱۳۷۷،ج۲،ص(۵۹ آیه االله مکارم شیرازی نیز در تفسیر آیه ۱۸۸ سوره بقره بیان میکنند که این آیه اشاره به یک اصل کلی و مهم اسلامی میکند که در تمام مسائل اقتصادی حاکم است، و به یک معنی میشود تمام ابواب فقه اسلاامی را در بخش اقتصاد، زیر پوشش آن قرار دهد. ظاهر این است که مفهوم آیه عمومیت دارد و همه این مسائل را شامل می شود، زیرا »باطل« که به معنی زایل و از بین رونده است، همه را در بر می گیرد، و اگر در بعضی از روایات، از امام باقر (علیه السلام) تفسیر به »سوگند دروغ«، و در روایتی از امام صادق (علیه السلام) تفسیر به »قمار« شده است، در واقع از قبیل بیان مصداقهای روشن است.