عشق پاک و عذري:همانطور که قبلا ذکر شد مجنون از جمله عاشقان عذري بود که به عشق پاک و عفيف معتقد بوده اند و عشقشان از اهداف حسي و جسمي به دور و فراتر از آن بوده است ،نظامي نيز در نظم اين داستان متأثر از اين عشق پاک است که اين نوع عشق با ويژگيهاي خاص خود از ديگر انواع عشق متمايز مي شود.مهمترين اين ويژگيها که هم در اصل عربي داستان و هم در منظومه نظامي نمايان است عبارتند از(١٠): الف :پاک و عفيف بودن عشق و اخلاص در عاطفه :مجنون در بيان عشق واخلاص خود ،ليلي رامخاطب قرار داده و چنين مي سرايد(١١):

«وکادت بلاد الله يا أم مالک                بما رحبت يوما علي تضيق »

ونظامي اين عشق پاک و واقعي را چنين توصيف نموده است (١٢):

عشقي که نه عشق جاودانيست            بازيچه شهوت جوانيست

عشق آن باشد که کم نگردد                تا باشد از اين قدم نگردد

آن عشق نه سرسري خيال است           کو را أبد الأبد زوال است

مجنون که بلند نام عشق است               از معرفت تمام عشق است

تا زنده به عشق بارکش بود              چون گل به نسيم عشق خوش بود

واکنون که گلش رحيل ياب است          اين قطره که ماند از او گلاب است

مجنون که در تنهايي و خلوت ،ليلي رامخاطب قرار داده چنين مي گويد(١٣):

«فلم أر مثليـنا خليلي صبابـۀ                         أشد علي رغم الأعادي تصافيا

خليلان لا نرجو اللقاء و لا تري                      خليليـن إلا يرجوان التلاقـيا»

نظامي متاثر از اين ابيات چنين سروده است (١٤):

قانع شده اين از آن به بوئي             وان راضي از اين به جستجوئي

از بيـم تجسـس رقيـبان             سازنده ز دور چـون غريـبان

و نيز از جمله ابياتي که بيانگر حدت عاطفه و خالص بودن آن است ،ابياتي است که هنگام رهانيدن آهو ازدست صياد سروده است (١٥):              «أيا شبه ليلي لا تراعي فإنني                  لک اليوم من بين الوحوش صديق أيا شبه ليلي أقصر الخطو فإنني               بقربـک إذا سـاعفتني لخليـق ايا شبه ليلي رد قلبـي فإنـه               لـه خفقـان دائم و بروق أيا شبه ليلي لو تلبثت ساعۀ                 لعـل فـؤادي من جـواه يضيق فعيناک عيناها و جيدک جيدها              سوي أن عظم الساق منـک دقيـق »

نظامي که از اين قضيه يعني آزاد کردن آهوان توسط مجنون تاثير پذيرفته در اين مورد ابيات زيادي دارد که بعضي از آنها که از نظر معني و مفهوم شباهت و ارتباط بيشتري به ابيات عربي دارد ذکر مي گردد(١٦):

چشمش نه به چشم يار ماند              رويش نه به نو بهار ماند

و يا:       کين چشم اگر نه چشم يار است          زان چشم سياه يادگار است

آن پاي لطيف خيزراني                     در خورد شکنجه نيست داني

ب :اعتقاد به قضا و قدر:دکتر غنيمي هلال معتقد است که اعتقاد به قضا و قدر ،معني و مفهومي است ديني که از ادبيات عرب وارد ادبيات فارسي شده است (١٧).قيس در منظومه نظامي به قضا و قدر باور دارد و معتقد است که تقدير الهي چنين بوده که او دچار چنين عشق و آوارگي شودلذا براي رهايي از آن تلاش نمي کندو به جاي سعي و تلاش جهت رهايي و نجات چنين مي گويد(١٨):                  من بسته وبندم آهنين است               تدبير چه سود؟قسمت اين است

اين بند به خود گشاد نتوان               ويـن بار زخـود نهاد نتـوان

در  منابع عربي که اين داستان در آنها نقل شده ابياتي وجود دارد که بيانگر اعتقاد مجنون به قضا و قدر مي باشدکه نظامي در سرودن ابيات فوق متاثر از اين ابيات مي باشد.مانند:

الحب أول ما يکون لحاجۀ                تأتي به و تسوقه الأقدار(١٩)

و يا:

ما أنا و الحب قد أبلغني                   وکان هذا بقضاء و قدر(٢٠)

و يا:

قضاها لغيري وابتلاني بحبها               فهلا بشيء غير ليلي ابتلانيا(٢١)

٤-موارد و مضامين مشترک ديگر:

الف :غافل ماندن مجنون از صحبت با دوستان و عدم توجه وپاسخ به آنان بجز هنگام ذکر نام ليلي:

در اين مورد در اصل عربي قصه چنين آمده است (٢٢):

شغلت عن فهم الحديث سوي                ما کان منک فإنه شغلي

أديم نحو محدثي ليري                     أن قد فهمت وعندکم عقلي

و نظامي در اين مورد چنين سروده است (٢٣):

بيرون ز حساب نام ليلي                  با هيچ سخن نداشت ميلي

هر که که جز اين سخن گشادي          نشنودي و پاسخش ندادي

ب :يکسان بودن ليلي و مجنون در عشق و عاشقي و آزاد بودن مجنون در بيان عشق و محبوس بودن ليلي:

در داستان عربي در بيان حالت عشق ليلي و وضعيت وي چنين آمده است (٢٤):

لم يکن المجنون في حالۀ                    إلا و قد کنت کما کانا

لکنه باح بسر الـهوي                      و إنني قد مت کتمـانا

وحکيم گنجه متاثر از اين دو بيت چنين هنر نمايي کرده است (٢٥):

گفتم چه کسي و گريت از چيست             ناليدن زارت از پي کيست

ليلي بـودم ،ليکن اکـنون                    مجـنون ترم از هـزار مـجنون

زان شيفتـه سيـه ستاره                      من شيفتـه تر هـزار بـاره

او گرچه نشانه گاه درد است               آخر نه چو من زن است مرد است

در شيوه عشق هست چالاک                 کـز هيچ کسي نيايـدش بـاک

چون من به شکنجـه در نکاهـد            آنجا قـدمـش رود که خواهد

مسکين من بي کسم که يکدم              با کـس نــزنم دمـي در اين غم

پ :غيرت و تعصب مجنون نسبت به ليلي:نظامي در منظومه خود قيس را شخصيتي قرار داده که نسبت به ليلي غيرت و تعصب بسياري دارد بطوريکه اگر مگسي به روي ليلي نشيند به غيرتش بر مي خورد و تاب تحمل از کف مي دهد:

داني که ز دوستاري خويش باشد         دل دوستان بد انديش بر من

ز تو صد هوس نشيند                         گر بر تو يکي مگس نشيند(٢٦)

مي توان غيرت و تعصب او نسبت به ليلي را از ابيات زير در يافت که نظامي بايستي تحت تاثير اين ابيات ،بيتهاي فوق را سروده باشد. مجنون بيتهاي زير را در مورد همسر ليلي سروده است :

فإن کان فيکم بعل ليلي فإنني                   و ذي العرش قد قبلت فاها ثمانيا

و أشهد عند الله أنـي رأيتها                      و عشرون منها إصبعا من ورائيا

أ ليس من البلوي التي لا شوي لها              بأن زوجت کلبا و ما بذلت ليا(٢٧)

ت :غمين و اندوهگين بودن ليلي قبل و بعد از ازدواج :در متن عربي داستان چنين آمده که ليلي بين عادات و رسوم و تقاليد قديمي عرب اسير است و از حقوق اجتماعي خويش محروم و نمي تواند سرنوشت خودش را تعيين کند، بطوريکه پدرش در مورد انتخاب همسر به او مي گويد:« والله لئن لم تختاري “وردا”، لنمثلن بک »(٢٨).و نظامي نيز در مورد حزن و انده او از زبان خود ليلي چنين آورده است :

«مسکين من بي کسم که يکدم                    با کس نزنم دمي در اين غم »

ث :باد صبا و ارسال بوي عشق به مجنون :

در کتاب «الاغاني« آمده است که خانواده مجنون او را براي شکار به صحرا بردند و در راه از کوههاي «نعمان » گذشتند.يکي از جوانان محله گفت اين کوه نعمان است که ليلي نيز اينجا مي آمده است .مجنون فورا گفت کدام باد از جانب اين کوهها مي وزد ؟ گفتند ،باد صبا .مجنون در پاسخ گفت :«و الله لا أريم هذا الموضع حتي تهب الصبا»(٢٩) و سپس چنين سرود(٣٠):

أيا جبلـي نعمان بالله خليـا             سبيل الصبا يخلص الي نسيمهـا

أجد بردها او تشف مني حرارة            علي کبد لم يبق إلا نسيمهـا

فإن الصبا ريح ما تنسمت              علي نفس محزون تجلت همومهـا

نظامي گنجوي متاثر از اين ابيات چنين سروده (٣١):

کاي باد صبا به صبح بر خيز                         در دامن زلف ليلي آويز

گو آنکه به باد رفته توست                         بر خاک ره اوفتاده توست

از باد صبا دم تو جويد                              با خاک زمين غم تو گويد

بادي بفرستش از ديارت                             خاکيش بده به يادگارت