مشاهده روش مشاهده، شیوه ای است که پژوهنده از روی نقشه و با رعایت دقت و نظم خاصی با استفاده از حواس شنوایی و بینایی خود به کار میبرد تا واقعیت را چنانکه هست دریابد. مشاهده، الهام بخش محقق در کار تحقیق است و ممکن است در ابتدا صورت سطحی، اتفاقی و بدون نقشه داشته باشد که به زودی باید از این مرحله گذشت و به مشاهده  منظم و از روی نقشه و موضوع معین که نوع مشاهده  عمیق و فعال است پرداخت.

روشی مشاهده، بیشتر در مواردی اتخاذ می شود که پژوهشگر از پاسخهایی که ضمن اجرای پرسشنامه یا مصاحبه به دست آورده است مطمئن نباشد و بخواهد مستقیماً و از نزدیک، رفتار جامعه  مورد تحقیق را ببیند و از ادراک و شیوه  رفتار و خواسته های آنان، اطلاع حاصل کند. برای احراز این مقصود، گاه لازم می شود مشاهده گر، هم بازیگر شود و هم تماشاگر یعنی مشاهده با شرکت مستقیم پژوهشگر در زندگی گروه و جمعیتی که دانستن و شناختن رفتار آنان مورد علاقه اوست همراه می شود و در کلیه مراسم جامعه و نیز در عملیات گروه مطالعه، شخصاً شرکت میکند

و مشاهدات خود را با توصیف عینی رفتار افراد که در محیط آنان میگذرد ثبت میکند یا آنچه را که در محیط پیرامون ایشان مشاهده میکند واقعه نويسی می کند.

ویژگی های مشاهده گر

پژوهنده  مشاهده گر باید از دقت، احساسی، ادراک ورزیده و داشتن اطلاعات کافی در موضوع مطالعه، برخوردار باشد و توجه داشته باشد که خیالبافی و احساسات شدید و تلقین پذیری مانع از مشاهده  درست و دقیق است و باید که دور از قضاوتهای شخصی، صحبت و سقم فرضیه ها و پدیده های اجتماعی را رسیدگی و تفسیر کند. آنچه را میبیند. بموقع یادداشت کند و زمان و مکان مشاهده را روی برگه  یادداشت بنویسد به نحوی که تأخیری بین زمان مشاهده با زمان یادداشت نباشد. در تنظیم مشاهدات، و طبقه بندی یادداشتها و تنظیم موضوعی آنها که پس از پایان کار مشاهده انجام میگیرد، توانمندی داشته باشد.

پرسشنامه پرسشنامه، وسیلهای است که اطلاعات لازم را به سرعت و سهولت در اختیار پژوهشگر قرار می دهد تا او در پرتو معلومات و داناییها، پاسخ پرسشها را به شیوه  علمی استخراج و نتیجه را تحلیل و استنتاج کند. این روش در مواردی به کار میرود که جامعه  مورد مطالعه، گروهی فراوان و پراکنده اند. انتخاب پرسشها و نحوه  به کار بردن پرسش های پژوهش  به هدف بررسی بستگی دارد و به طور کلی پرسشها باید ساده، روشن، به دور از پیچیدگی و با رعایت نظم منطقی مطالب، و بدون برانگیختن احساسات شخصی مخاطب، طرح و تنظیم شود و هر سؤال بیان کننده  یک فکر باشد و نیز عبارات پرسشنامه، ساده، روشن و عالمانه انتخاب شود و در انتخاب واژه ها، میزان فهم مخاطب از کاربرد اصطلاحات و مفاهیم مورد توجه قرار گیرد و از اصطلاحات علمی و فنی دشوار و غیر قابل درک فوری پرهیز شود. توجه به تقدم و تأخر سؤالات آسان بر سؤالات مشكل و تقدم داشتن سؤالات مورد نکات دیگری است که رعایت آن در انشای پرسشنامه، الزامی است. دهنده نزدیک باشد ابتدا، آن را در مورد عدهای از افراد گروه مورد تحقیق آزمایش میکنند تا از این طریق، از سادگی و روشنی پرسشنامه اطمینان حاصل کنند و در موارد در مطالب پرسشنامه، اصلاحات انجام دهند.