پرورش اخلاقي بايد بر پاية آزاد سازي انرژي عقلايي و بازسازي توان ارادي استوار باشد.

به فرموده امام علي (ع ): a حياة الارض بالانسان و حياة الانسان بالروح و حياة الروح بالعقل و حياة العقل بالعلم و …؛ راز زندگي و آباداني جهان و سلامتي و آراستگي انسان ، به عقل و علم و بينش و دانش است ….́. براين اساس ، دين در سير توسعه و تکامل انساني و در راستاي بازآفريني بشري ، اهتمام جدي به پرورش نيروي عقل داشته و دارد. دستور به نگرش و پژوهش در عرصه  تکوين ، تقويم و تشريع و سفارش به کوشش درطبيعت و گردش در تاريخ و فراخواني به گشت وگذار در جان و جهان از همين منظر صورت گرفته است [۲۲]. اميرالمومنين (ع ) نيز فرموده است : a اعقلوا الخبر اذا سمعتموه عقل رعاية ولا عقل رواية فان رواة العلم کثير و رعاتة قليل …؛ خبر را پژوهش کنيد و نه گزارش ، زيرا گزارش گران فراوان اند و اما پژوهش گران اندک و کم]۲۳].

پرورش اخلاقي بايد بر پايه اصول و روش هاي آزاد منشانه صورت بگيرد

باز توليد روش ها و شيوه هايي که به نام تربيت و هدايت ، جامعه را مدار بسته نگه داشته و انسان ها را قرنطينه و سانسور نموده و عقل را مسدود و اراده و آزادي را مصلوب مي کنند، چيزي جز گريز مخاطب از مقدساتي که به آن دعوت مي کنند، نخواهند داشت . چرا که بنا به فرموده امام علي (ع ) a …فان العنف يعود بالجلاء؛ ستمگري و چيرگي ، آوارگي مي آورد]۲۴].

 پرورش اخلاق بايد با توجه به مقتضيات زمان صورت بگيرد.

در آموزه هاي ديني آمده است که زمان شناسي و زبان گزيني نشانه خرد است [۲۵]. به فرموده امام علي (ع ) اذا تغيرالسلطان ، تغيرالزمان ؛ دگرگوني نظام سياسي زمان را دگرگون مي کند́. براين اساس ، ملاک و معيار در “مقتضيات زماني “، پسند انسان ها نيست ، بلکه نياز آنان است ؛ چرا که بين پسند و نياز، الزاما هماهنگي و رابطه مستقيم وجود ندارد. زمان پسندي ، محافظه کاري و فرصت طلبي را درپي داشته و اصل و اساس سياست “ابن الوقتي ” و “همرنگي با جماعت ” است . بديهي است چنين راه و رسمي ناپسند و مذموم است . براين اساس ، رعايت مقتضات زماني و پرهيز ازمحافظه کاري و فرصت طلبي ، و فرزند زمان خويش بودن مقدماتي دارد که مهمترين آنها، پيش بيني و آينده نگري است . به فرموده امام علي (ع ) آگاه ترين انسان کسي است که در برخورد با نوآوري ها و رويدادهاي تازه ، شگفت زده نشود.